Finansın Temelleri, DeFi’nin Vaatleri: Bu Sistemde Ne Eksik?

Geçtiğimiz hafta Bitcoin ve ortaya çıktığı finansal koşulları konuşmuştuk.

Bu hafta da bitcoin ile başlayan hareketin DeFi (merkeziyetsiz finans) ile nasıl devam ettiğine bakalım istedim.

Modern hayatın merkezinde ne var diye soracak olursak, hoşumuza gitse de gitmese de çoğumuzun yanıtı “para” olur. Ama olmazsa olmaz olan bu “para” nedir, nasıl yaratılır, nereye gider, kim tarafından yönetilir? Hiç düşündünüz mü?

Hadi gelin önce biraz bugünkü sisteme bakalım.

Paranın Arkasındaki Gerçekler

Bugün banka hesaplarımızda gördüğümüz bakiyeler aslında “varmış gibi” olan değerler. Mevduatlarımızın önemli bir kısmı, kredi olarak başka birine verilmiş durumda. Yani aslında dolaşımdaki para, bankaların borç verme gücüyle çoğalır, büyür.

Faizler de bu sistemin kilit mekanizması. Banka size kredi verirken faiz uygular; tasarruf ettiğinizde de aynı şekilde faiz alırsınız. Bu sistemin merkezinde ise merkez bankaları var. Para arzını onlar kontrol eder, faiz oranlarını onlar belirler.

Peki ama bu sistem adil mi? Ya da ne kadar adil ?

Modern Para Sistemi Nasıl Buraya Geldi?

Eskiden bir ülke istediği kadar para basamazdı. Basılan her banknotun arkasında altın gibi bir teminat olurdu. Buna altın standardı deniyordu. Yani merkez bankası bastığı paranın karşılığında kasasında o değerde altın tutmak zorundaydı. Paranın bir sınırı, bir temeli vardı.

Ama 1971’de ABD Başkanı Richard Nixon, doların altına olan sabitliğini kaldırarak bu düzeni tamamen değiştirdi. Artık para, somut bir karşılığa değil, merkez bankalarının kararlarına dayalı olarak yaratılmaya başlandı.

Bugün geldiğimiz noktada ise paranın çoğu fiziksel değil, dijital. Elimizde tuttuğumuz kâğıt paralardan çok daha fazlası sadece ekranlarda “var”. Hatta yapılan araştırmalara göre dünya genelinde dolaşımdaki paranın %90’ından fazlası dijital, yani yalnızca bakiyeler üzerinde görünüyor. Bu demektir ki, ülkelerin elindeki altın rezervinden çok daha fazla fiziksel parası/banknotu, ondan çok daha fazla da dijital parası var.

Kısacası; sistemde, “varmış gibi” duran ama aslında elle tutulamayan bir para bolluğu var. Bu da enflasyon, alım gücü kaybı ve finansal krizlerin zeminini hazırlayan temel yapılardan biri.

Güven, Ama Kime?

Bankalara güvenmek zorundayız, çünkü alternatifimiz yok gibi.

Ama bu güvenin bedelini zaman zaman ağır ödedik:

• 2008 krizi: Bir öncek yazıda daha detaylı bahsettiğimiz ve günümüzdeki blokzincir felsefesinin temellerinin de atılmasına sebep olan kriz. Şeffaf olmayan finansal ürünler, fazla kredi yaratımı, riskli varlıkların derecelendirme oyunlarıyla “harika” gösterilmesi…

• Türkiye’de 2001 ve 2018 krizleri: Yüksek faiz-düşük kur politikalarının yarattığı ani döviz şokları, insanların birikimlerinin erimesi.

• 2023 ABD bankacılık krizi: Silicon Valley Bank gibi büyük bankaların batışı, “mevduatlar güvende” söylemine darbe vurdu.

Güven, sistemin merkezindeydi. Ama sistem çöktüğünde, hepimiz kenarda seyirci kaldık.

DeFi Ne Vaat Ediyor?

DeFi (Decentralized Finance), bu merkezi yapıya alternatif olarak ortaya çıktı. Temel prensip şu:

“Kodlara güven, kurumlara değil.” (Code is law.)

• Aracı olmadan işlem yapabilirsiniz.

• Kurallar herkes için eşit ve önceden kodlanmış.

• Şeffaflık var: Herkes tüm işlemleri denetleyebilir, takip edebilir.

• 7/24 açık, coğrafya bağımsız, pasaport sormayan bir sistem.

Yani, banka tatili, SWIFT bekleme süresi, havale masrafı, kredi puanı, onay süreci gibi pek çok şey tarih olabilir.

Ama Her Şey Bu Kadar Basit mi?

Kesinlikle değil. DeFi dünyasında da pek çok risk var, henüz yolun çok başında aslında.

Yavaş yavaş, bebek adımlarıyla ilerlerken, tabi bu yepyeni alternatif sistem içerisinde de akıllı kontrat hataları, regülasyon eksiklikleri, ponzi gibi projeler gibi pek çok problem var.

Diğer tarafta merkeziyetsiz finansal sistemlerin temelinde yatan, varlıklarının sorumluluğunu almak ve onları kendin takip edip kendin korumak (blokzincir temelli cüzdanlar) ise bu konunun yine bambaşka bir tartışma noktası ve onu başka bir yazıda çok daha detaylı inceleyeceğiz.

Yani aslında DeFi da yeterince olgun ve mükemmel bir çözüm değil.

Ama burada asıl mesele şu:

Bir seçeneğinizin olması.

Bugünkü sistem size yalnızca “mevcut bankaya ya da merkez bankalarına güvenmeyi” sunuyorsa, DeFi bir alternatif olarak “koda güven”i getiriyor. Ve bu bile, sistemi daha şeffaf ve kullanıcı odaklı hâle getirmek için bir baskı unsuru.

Sizce finans dünyasında “alternatif sistem” mümkün mü?

DeFi gibi alternatif çözümlerin, elimizdeki merkezi sistemlerin yerini alabileceğini düşünüyor musunuz ?